Pairi Daiza en ZOO Planckendael slaan handen in mekaar tegen olifantenherpes

Universitaire onderzoeken gesteund door dierentuinen cruciaal

Olifantenherpes is zowel in de natuur als in dierentuinen levensbedreigend voor jonge olifanten. Hoewel er nog geen sluitende behandeling bestaat, kan plasmatransfusie soms soelaas brengen. ZOO Planckendael en Pairi Daiza werkten daarvoor afgelopen zomer samen. Pairi Daiza leverde ZOO Planckendael bloed van enkele van haar twintig Aziatische olifanten. Over de dierentuingrenzen heen worden zo de handen in elkaar geslagen tegen olifantenherpes. Daarnaast startte ZOO Planckendael met 75.000 euro, verzameld door crowdfunding bij hun grootste fans, een gloednieuw wetenschappelijk onderzoeksproject op met de Universiteit van Utrecht om een vaccin te ontwikkelen tegen herpes.

Bovendien maken innovatieve genetische analyses van bloed in het labo van ZOO Antwerpen het voortaan mogelijk om een uitbraak meer voorspelbaar te maken zodat ook andere dierentuinen gebruik kunnen maken van de expertise van de wetenschappers van ZOO Antwerpen en ZOO Planckendael. Intussen werkt de Pairi Daiza Foundation van haar kant nauw samen met het Animal Health Agency in Weybridge en de Universiteit van Surrey, beiden in Engeland en tracht het een diagnostisch labo voor de ziekte in ons land op te starten.

In ZOO Planckendael vertoonde olifantje Tun Kai (1,5 jaar) afgelopen zomer plots ziekteverschijnselen. De vrees voor een uitbraak van olifantenherpes is in de meeste dierentuinen erg groot. Het dodelijke virus is bij zo goed als alle olifanten slapend in het bloed aanwezig. Vooral jonge olifanten tussen twee en acht jaar zijn extra gevoelig. Bij elk vermoeden van een acute uitbraak wordt alles uit de kast gehaald om het tij te keren. Sinds de dood van Qiyo vorig jaar - zij stierf aan olifantenherpes - is ZOO Planckendael superalert. Ook de hulp van collega-dierentuin Pairi Daiza werd ingeroepen. Van bloed, afgenomen bij enkele van de twintig Aziatische olifanten in Pairi Daiza, werd in het labo in ZOO Antwerpen plasma gescheiden om, indien nodig, toe te kunnen dienen. “Er bestaat nog geen sluitende behandeling tegen herpes”, legt Linda Van Elsacker uit, zoölogisch directeur van ZOO Antwerpen & ZOO Planckendael. “Soms kan plasmatransfusie wel soelaas brengen, afhankelijk van onder andere de herpessoort.” Gelukkig was het loos alarm en huppelde Tun Kai de volgende dag weer vrolijk rond.

Pairi Daiza als bloedbank

Pairi Daiza kon te hulp snellen omdat ze kiezen voor direct contact met zijn dieren en zo snel een grote hoeveelheid bloed kan afnemen van de olifantenkudde. “Met haar olifantenkudde –de grootste van Europa– is Pairi Daiza de facto een belangrijke bloedbank voor olifantenplasma. We hebben dan ook een grote rol te spelen”, aldus Tim Bouts, zoölogisch directeur van Pairi Daiza. “Het bloed van onze twintig olifanten is erg kostbaar en nuttig voor medische interventies in parken over heel Europa. Dankzij de manier waarop onze olifantenverzorgers werken, in direct contact met de olifanten, hebben we de mogelijkheid om bloed op een snelle en veilige manier af te nemen en te verzenden wanneer een olifantenkalfje elders in nood is. Dit is ook de reden waarom Pairi Daiza regelmatig gecontacteerd wordt door dierentuinen die deze methode niet hanteren.”

Een goede samenwerking over de dierentuingrenzen heen, kan ook in de toekomst een verschil betekenen. Een databank is intussen opgemaakt door wetenschappers van ZOO Antwerpen en ZOO Planckendael die zich uitspreekt over de compatibiliteit van donorbloed met dat van potentiële ontvangers in verschillende Europese dierentuinen. “Het is een prachtig voorbeeld van samenwerking over dierentuingrenzen heen”, gaat Van Elsacker verder. “Beide parken springen samen in de bres tegen herpes, elk met hun eigen expertise.”

Labo ZOO Antwerpen spoort vroegtijdig herpes op

Anderzijds beschikken de genetici van het Centre for Research and Conservation (CRC), het wetenschappelijke onderzoekscentrum van ZOO Antwerpen en ZOO Planckendael over kennis, expertise en gespecialiseerde labo-apparatuur (qPCR) in het eigen onderzoekslabo die gebruikt kan worden om olifantenherpes in bloed op te sporen. Deze nieuwe apparatuur is veel nauwkeuriger dan alle andere methodes en kan gedetailleerder concentraties meten. Omdat er verschillende types herpes bestaan, dodelijke en minder agressieve, willen de CRC-wetenschappers de verschillende virussen preventief opsporen door olifantenbloed op regelmatige basis te analyseren. “Met screenings in huis kunnen we korter op de bal spelen. Stalen hoeven niet meer naar externe labs.” Door systematisch rapporten op te maken van afwijkende bloedwaarden wordt een uitbraak, die tot voor kort acuut was, meer voorspelbaar. De verzamelde data dragen verder ook bij aan het in kaart brengen van factoren die een uitbraak veroorzaken. “In de toekomst kunnen ook andere dierentuinen gebruikmaken van de expertise van de wetenschappers van ZOO Antwerpen en ZOO Planckendael om het virustype te bepalen.”

Nieuw onderzoek naar vaccin

Het onderzoek van het CRC loopt parallel met een gloednieuw opgestart onderzoekstraject aan de Universiteit van Utrecht. “Olifantenherpes blijft een groot mysterie”, aldus nog Van Elsacker. “Daarom blijven wij inzetten op de wetenschappelijke zoektocht naar een vaccin.” Een inzamelactie bij de bezoekers en sympathisanten van ZOO Planckendael leverde €75.000 op. Dat bedrag gebruikte ZOO Planckendael integraal om aan de faculteit 

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ZOO Antwerpen verwelkomt chimpansee Kitoto

Chimpansee Kitoto zorgt voor extra ‘girlpower’ in het mensapenverblijf van ZOO Antwerpen. Binnen enkele weken zouden de chimpanseevrouwtjes Lomela en Nancy dan aansluiten. Ook zij komen uit Duitsland naar Antwerpen. Een kweekrol zullen ze niet op zich nemen. Daar zijn ze te oud voor. Ze zullen voor extra animo zorgen en voor een beter evenwicht tussen de mannetjes en de vrouwtjes in de chimpanseegroep in Antwerpen.

Extra leven in de vallei! In de Mensapenvallei. En Kitoto (36) bijt de spits af. Zij arriveerde als eerste nieuweling in het mensapenverblijf, waar ze vanaf vandaag te bewonderen is. Eerst blijft ze nog even gescheiden van de rest van de groep. Zo kan ze wennen aan haar nieuwe omgeving. “Dat gebeurt vooral door te ruiken en te kijken naar de anderen”, zegt curator zoogdieren, Mathias Papies. “De komende dagen zal ze eerst visueel contact maken met de twee vrouwtjes in de huidige groep. Het is belangrijk dat alles gebeurt op het ritme van het dier zelf.”

 

Kitoto leefde jarenlang samen met een ouder mannetje in de Duitse dierentuin Wuppertal. Om te vermijden dat ze na zijn dood alleen zou zitten, neemt ZOO Antwerpen haar op in de huidige zevenkoppige chimpanseegroep. “Kitoto is een slimme meid”, vindt coördinator dierenzorg Sarah Lafaut. “Kitoto zal bij ons ook mooie herinneringen kunnen ophalen, want hoogstwaarschijnlijk wordt ze na meer dan 20 jaar herenigd met haar jongere zus Lomela (30). “Ze groeiden samen op in het Duitse Münster. Het is mooi dat ze elkaar bij ons na al die tijd zullen terugzien.”

Grappige grimas

Op de planning staat namelijk dat Lomela samen met Nancy (39) uit het Duitse dierenpark Nordhorn naar ZOO Antwerpen zal komen. Het gaat uiteraard om levende dieren, dus externe factoren kunnen hun komst altijd beïnvloeden. Maar in principe verwachten we het duo in de loop van oktober”, legt Papies uit.

ZOO Antwerpen bracht de dames eerder al een bezoekje. “Lomela is uitermate vriendelijk, erg sociaal en een beetje een dikkerdje. Nancy is eveneens erg sociaal en staat gekend om haar grappige grimas. “Ze kan haar lip omhoogtrekken en dan lijkt het alsof ze knipoogt. Ze zoekt ook altijd naar een lekker warme ondergrond met veel stro om comfortabel op te zitten. Ze houdt wel van aandacht en wil bij iedereen geliefd zijn.” De twee dames zijn erg aan elkaar gehecht. Ze zitten vaak erg dicht bij elkaar en vlooien elkaar.

Natuurlijker evenwicht

De drie nieuwe vrouwtjes zullen het oestrogeen-gehalte in de chimpanseegroep van ZOO Antwerpen alleszins omhoogtrekken. Ze zorgen vooral voor een beter natuurlijk evenwicht in de groep. De komst van de drie dames is een verrijking voor àlle dieren. Er zijn meer verschillende onderlinge ontmoetingen mogelijk. De drie nieuwkomers kunnen zich veel beter uitleven in onze mensapenvallei dan in de verblijven waar ze eerder woonden.” De dierentuinen Wuppertal en Nordhorn kiezen ervoor om geen chimpansees meer te houden omdat ze te kleine groepen hebben én omdat de verblijven niet meer helemaal strookten met wat chimpansees nodig hebben. Kitoto houdt er bijvoorbeeld heel erg van om nesten te bouwen met oude kleren en om verstoppertje te spelen onder jutten zakken. Ze klimt graag de hoogte in om een goed overzicht te hebben. Ze kan zich zeker uitleven in de Mensapenvallei van ZOO Antwerpen.

Bron: ZOO Antwerpen

Foto's: Barbara scheer / Zoo wuppertal

In Antwerpen geboren Ra zorgt voor nakomeling

ZOO Antwerpen verwelkomt na drie jaar opnieuw koningspinguïn

Wat een fantastisch nieuws! Drie jaar hebben de verzorgers van de koningspinguïns van ZOO Antwerpen gewacht op een nieuwe kleine spruit. Eindelijk is het zo ver. Deze week kipte het kuiken, dat de naam Urban kreeg, zich een weg uit het ei. Extra speciaal: het kleintje is dat van vrouwtje Ra, zelf geboren in ZOO Antwerpen in 2016. Ra was tot nu de laatste uitbreiding van de tienkoppige kolonie koningspinguïns in Vriesland. Bezoekers kunnen de komende dagen zéker de kleine aanwinst proberen te spotten onder de beschermende huidplooi van mama of papa. Surprise: eigen DNA-analyse op de eischaal wees nu al uit …it’s a boy!     

Maandenlang al wachtten de verzorgers van de koningspinguïns in ZOO Antwerpen nagelbijtend op een goede afloop. Toen werd een ei geraapt in het pinguïnverblijf in Vriesland. Om het ei extra te beschermen, is het weggehaald bij het broedende koppel. “Ze krijgen dan een nepei uit kalk onder zich”, legt verzorgster Heidi uit. “Dat wordt een beetje voorverwarmd om de ouders niet te laten schrikken bij de wissel.” Het echte ei legden de verzorgers in de broedmachine. Daar hielden ze het elke dag nauwlettend in de gaten. Het ei werd bijvoorbeeld een paar keer doorgelicht om de evolutie van het kuiken op te volgen. Ook hielden ze het vochtverlies goed in de gaten.

Kopje eruit gehaald

Doorgaans heeft een ei van koningspinguïns tussen 52 en 62 dagen broedtijd nodig. Deze spruit geraakte helemaal ui het ei op dag 57 en woog op dat moment 256 gram. “Dat is echt een flinke kleine pinguïn. We hebben wel wat moeten helpen. Het kleintje was een paar dagen eerder al beginnen pikken. Op een gegeven moment hebben we zelf wat gepeld en het kopje eruit gehaald. En dan was het wachten tot de dooier verdwijnt in het lichaampje. Die hangt aan het kuiken met een soort van navelstreng en doet dienst als eerste voeding”, gaat Heidi verder. Eens uit het ei bracht het kleintje, dat de dat naam Urban kreeg, een nacht in de broedmachine door. ’s Ochtends is het naar de ouders gebracht. “Het is belangrijk het kuiken onder de ouder te zetten die op dat moment aan het broeden is.” Dat was in dit geval papa Eddy. “Nu lossen de ouders elkaar al mooi af en tonen ze erg veel interesse.” Pinguïns hebben onderaan een huidplooi die volledig kaal is. “We noemen dat de broedplek. Dat is een fel doorbloede plek waar veel bloed door stroomt en het dus lekker warm is. Eigenlijk is het vergelijkbaar met een kleine broedmachine”, lacht Heidi.

Tortelduifjes

De geboorte van Urban is erg speciaal voor ZOO Antwerpen. Ten eerste omdat het drie jaar geleden is dat er een kuiken bij de zes mannetjes en vier vrouwtjes kwam. Ten tweede omdat Ra de mama is. Zij kwam zelf als laatste uit het ei piepen in ZOO Antwerpen en vormt al een hele tijd een hecht koppel met mannetje Eddy (10) die in 2017 uit Edingburgh naar ZOO Antwerpen kwam. “Zo hebben we ook de naam bedacht. Urban betekent ‘stedelijk’, een baby van twee stedelingen”, lacht Heidi. “Koningspinguïns zijn doorgaans monogaam. Maar deze twee zijn echte tortelduifjes, bijna onafscheidelijk en ze lopen altijd samen.”

DNA-analyse
Urban stelt het intussen zeer goed. “We horen het kuiken goed piepen. Het heeft een heel krachtige stem. Bezoekers kunnen de komende dagen zéker proberen de kleine aanwinst te spotten onder mama of papa.” Bovendien zorgt Urban ook voor een primeur. Normaal wordt het geslacht bij pinguïns later bepaald door DNA-analyse van een veertje of van speeksel. “Maar om dat te verzamelen moet je het jong en de ouders storen”, legt conservatiegeneticus Philippe Helsen uit. “Door DNA uit opgedroogde bloedvaatjes van de eischaal te analyseren, is het ons gelukt minder ingrijpend te werken. Het komt dus het dierenwelzijn ten goede. Bovendien komen we sneller tot een accuraat resultaat. Donsveren durven al eens mindere uitslagen opleveren.”

Speciaal licht

In Vriesland hoopt ZOO Antwerpen de komende jaren op nog meer broedsucces bij de koningspinguïns. ZOO Antwerpen innoveert continu om het welzijn van de dieren te optimaliseren. Daarom zijn er recent speciale lampen geïnstalleerd bij de koningspinguïns. De dieren hebben baat bij het brede lichtspectrum van de LEP-lampen (light emitting plasma). De vrij recente lichttechnologie bevat uv-licht. Eerder onderzoek toont aan dat door de aanwezigheid van uv-straling paarsachtige of felroze vlakken op hun snavel verschijnen. Die vlakken geven een indicatie over de conditie van een mannetje en vrouwtje en kunnen ervoor zorgen dat koppeltjes zich optimaal kunnen vormen. Want de mooi oplichtende vlakken verschijnen pas als ze geslachtsrijp zijn. Het menselijk oog heeft niet de mogelijkheid om uv-licht waar te nemen, maar pinguïns – en bij uitbreiding de meeste vogelsoorten - wel. Met het effect willen we koppels beter matchen en het kweeksucces van de bedreigde soort stimuleren. Het filmpje over het - in Europa unieke - experiment is te bekijken via https://www.zooscience.be/nl/verhalen/het-leven-door-een-roze-bril

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------